Protestantyzm

W 1545 i w 1547 r. miały już miejsce publiczne kazania luterańskie w kilku kościołach Krakowa. Od 1552 r. ks. Grzegorz Paweł z Brzezin odprawiał sporadycznie publiczne nabożeństwa domowe pod Krakowem (w Woli Justowskiej i Chełmie) dla krakowskich ewangelików. Natomiast 17 sierpnia 1557 r. ks. Grzegorz Paweł- mianowany przez synod stałym duszpasterzem zboru krakowskiego, przeprowadził pierwsze publiczne nabożeństwo w Krakowie. To zdarzenie uznaje się za początek pierwszego zboru krakowskiego.

Kościół św. Marcina w Krakowie

Kościół diecezjalny, wyznania luterańskiego, kalwińskiego oraz mariawickiego znajduje się przy ul. Grodzkiej 58 i jest siedziba krakowskiej parafii Ewangelicko-Augsburskiej oraz Ewangelicko-Reformowanej. Od stycznia 2007 w każdą niedzielę o godzinie 13.00 odbywają się tam także msze mariawickie. Wierni kościoła Ewangelicko-Reformowanego (kalwini) nie uznają umieszczania rzeźb i obrazów w zborach, jednak iż jest to kościół ekumeniczny, pozwolili umieścić w prezbiterium obraz Jezusa uciszającego burzę i dwie figury. Czas powstania pierwotnego, średniowiecznego kościoła św. Marcina jest bardzo trudny do ścisłego określenia. Po raz pierwszy jest on wzmiankowany w spisach świętopietrza z lat 1325 – 1327. Jan Długosz w Liber Beneficiorum podaje, że kościół był fundacją rycerską rodów Gryfitów i Ostojów. XIV-wieczne pochodzenie pierwotnego kościoła potwierdza też fakt uwzględnienia go przy formowaniu tzw. II układu urbanistycznego na Okole co nastąpiło po 1312, a przed 1336 rokiem. Kolejną wskazówką w dziejach kościoła jest informacja, iż przed zajęciem go przez Zakon Karmelitanek Bosych, stanowił on przytułek dla księży emerytów fundacji kardynała Bernarda Maciejowskiego. Kościół św. Marcina ufundowany karmelitankom bosym został zbudowany w latach 1637-1640 w stylu wczesnego baroku wg projektu Jana Trevano. Stanął w miejsce poprzedniego, a jego fundamenty sięgają prawdopodobnie XII wieku. 9 października 1787r. z polecenia władz kościelnych zakonnice przeniosły się do podobnego klasztoru na ulicy Wesołej (dzisiejsza Kopernika), a kościół zamknięto i wystawiono na sprzedaż. Po prawie trzydziestu latach, głównie staraniem prof. J. S. Bandtkiego Senat Rzeczpospolitej Krakowskiej decyzją z dnia 27 lipca 1816r. przekazał były kościół św. Marcina ewangelikom krakowskim. Miała to być rekompensata krzywd wyrządzonych w przeszłości, kiedy trzykrotnie niszczono im ich kościół przy ulicy św. Jana. W ołtarzu głównym znajduje się obraz pędzla Henryka Siemiradzkiego z 1882 przedstawiający Chrystusa uciszającego burzę na morzu. Powyżej ołtarza głównego znajduje się pochodzący z końca XIV w. gotycki krucyfiks. W tle krzyża widzimy witraż z okresu międzywojennego- projektu Adama Ciompy- przedstawiający upadek w grzech (z lewej strony) i wylanie Ducha Świętego (z prawej). Przy wejściu do świątyni uwagę zwraca zniszczone przez Niemców w czasie II wojny światowej epitafium Mikołaja Reja (dzieło Jana Raszki z 1921 r.). Wewnątrz kościoła znajdują się także płyty poświęcone pamięci dwóch duszpasterzy: ks. prof. dr Wiktora Niemczyka- późniejszego rektora Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie i ks. seniora Karola B. Kubisza, odsłonięte w 1982 r. Tu znajdowały się również płyty zasłużonych członków Kościoła i społeczeństwa Krakowa, m. in. rektorów Uniwersytetu Jagiellońskiego Fryderyka Skobla i Ludwika Teichmanna oraz etnografa Oskara Kolberga. Napis nad wejściem do kościoła: „frustra vivit, qui nemini prodest” (na próżno żyje, kto nikomu nie przynosi pożytku).