Protestantyzm

W 1545 i w 1547 r. miały już miejsce publiczne kazania luterańskie w kilku kościołach Krakowa. Od 1552 r. ks. Grzegorz Paweł z Brzezin odprawiał sporadycznie publiczne nabożeństwa domowe pod Krakowem (w Woli Justowskiej i Chełmie) dla krakowskich ewangelików. Natomiast 17 sierpnia 1557 r. ks. Grzegorz Paweł- mianowany przez synod stałym duszpasterzem zboru krakowskiego, przeprowadził pierwsze publiczne nabożeństwo w Krakowie. To zdarzenie uznaje się za początek pierwszego zboru krakowskiego.

Początki protestantyzmu w Krakowie sięgają już XVI w. - samych początków reformacji. Wielu studentów Akademii Krakowskiej wyjeżdżało wtedy za granicę, żeby poznać nauki Marcina Lutra. Luteranizm zjednywał sobie coraz większe grono zwolenników, pomimo edyktów króla Zygmunta I Starego, które zakazywały sprowadzania do Polski i czytania dzieł Lutra. W latach dwudziestych XVI w. miały miejsce pierwsze publiczne wystąpienia katolickich duchownych i uczonych - przekazujących reformacyjne zwiastowanie. Wśród nich byli m.in. Jakub z Iłży (kaznodzieja z kościoła św. Szczepana 1528-1535), Jan Łasko, Justus Decjusz, Jan Boner, czy w późniejszym czasie Franciszek Lismani i Leonard Słonczewski (na Wawelu). Zbierali oni wokół siebie koła dyskusyjne, z których wyszło później wielu znaczących ewangelików. Niestety miały miejsce także prześladowania i publiczne oskarżenia (np. w 1525 r. - Jan Hanus Prus i Baltazar), które jednak nie zahamowały całkiem rozwoju ruchu reformatorskiego w Krakowie.